Дуудлага засах хичээл яг хэрхэн явагддаг вэ — үе шат, хязгаарыг нь үнэнээр
Дуудлагын тухай ярихаар хоёр туйлын буруу ойлголт зэрэг гарч ирдэг. Нэг нь «дуудлага гэдэг төрөлхийн зүйл, засагдахгүй», нөгөө нь «хэдэн долоо хоногт төгс дуудлагатай болгоно» гэсэн амлалт. Аль аль нь худлаа. Дуудлага бол дасгалжуулж болдог, гэхдээ хил хязгаартай ур чадвар юм. Энэ нийтлэлд дуудлага засах хичээл ангид яг ямар дарааллаар явагддагийг үе шат бүрээр нь, дараа нь юуг амлаж болдог, юуг болдоггүйг үнэнээр нь бичье.
Шат 1 — Оношилгоо: чиний амны «газрын зураг»
Сайн багш дуудлагыг ерөнхийд нь «муу» гэж хэлдэггүй — аль авиа, аль байрлалд алдагдаж байгааг нь нарийвчилж гаргадаг. Ихэвчлэн эхний хичээлүүдэд уншуулж, чөлөөтэй яриулж, заримдаа дуу хураагуулж сонсоод дараах зүйлсийг тэмдэглэнэ:
- Монгол хэлэнд байдаггүй авианууд дээрх орлуулалт (жишээ нь *th* авиаг т/с-ээр орлуулах нь олон хэлтний нийтлэг алдаа)
- Үгийн төгсгөлийн гийгүүлэгч «залгигдах» эсэх
- Урт, богино эгшгийн ялгаа (*ship/sheep* маягийн хосууд)
- Үгийн өргөлт, өгүүлбэрийн аялга — ойлгомжийг хамгийн их нураадаг нь ихэвчлэн энэ
Энэ оношилгоо нь түвшин тогтоох шалгалт-тай адилхан зарчимтай: зорилго нь дүгнэх биш, хаанаас эхлэхийг тогтоох.
Шат 2 — Тусгаарласан дасгал: нэг удаад нэг авиа
Оношилгооны дараа бүх алдааг зэрэг засах гэж оролддоггүй — нэг юм уу хоёр авиан дээр төвлөрнө. Энд хамгийн их хэрэглэгддэг арга бол хос үгийн (minimal pair) дасгал: *light/right*, *pan/fan* гэх мэт ганц авиагаараа ялгаатай үгсийг сонсож ялгах, дараа нь өөрөө хэлж ялгуулах. Сонсож ялгаж чадахгүй авиаг хэлж ялгаж чаддаггүй учраас дасгал үргэлж чихнээс эхэлж амаар төгсдөг. Багш амны байрлал, хэлний байрлалыг үзүүлж, шаардлагатай бол удаашруулж давтуулна.
Шат 3 — Үгнээс өгүүлбэрт: хэмнэл ба аялга
Ганц үгээ зөв хэлдэг болсон ч өгүүлбэрт орохоор эргээд алдагддаг — энэ бол хэвийн үзэгдэл. Тиймээс дараагийн шат нь богино өгүүлбэр, хэллэг дээр ажиллах: аль үгийг чангалж, аль үгийг «гүйлгэж» хэлэхийг дадуулна. Англи хэл нь өргөлттэй үгсээ тодруулж, завсрын үгсээ шахдаг хэмнэлтэй тул өгүүлбэрийн хэмнэлийг эзэмшихэд ойлгомж эрс сайжирдаг. Энэ шатанд уншиж дуурайх (жишээ өгүүлбэрийг сонсоод сүүдэр мэт дагаж хэлэх) дасгал их ордог.
Шат 4 — Чөлөөт ярианд шингээх: хамгийн урт шат
Дасгал дээр зөв хэлээд чөлөөт яриан дээр хуучин зуршилдаа эргэж ордог үе хүн бүрд тохиолддог. Үүнийг засах цор ганц зам бол ярианы цаг дотор засвар авах — өөрөөр хэлбэл 1:1 ярианы хичээл дээр багш чинь зассан авиаг чинь ажиглаж, гарах бүрд нь сануулах явдал. Ангид сурсан зүйл өдөр тутмын яриан дээр шингэтэл давтагдана. Хичээлээс гадуурх цагаа яаж ашиглах нь энд шийдвэрлэх үүрэгтэй — хичээлийн дараах цагийн төлөвлөлт-ийг хамт уншаарай.
Хязгаарын тухай үнэн үгс
Энд л хамгийн чухал хэсэг нь байна.
Аялга (accent) бүрэн арилдаггүй. Насанд хүрсэн хойноо хэл сурч буй хүний аялга ямар нэг хэмжээгээр үлддэг нь хэл шинжлэлийн хэмжээнд батлагдсан зүйл. Гэхдээ энэ нь асуудал биш: дэлхий дээр англиар ярьдаг хүмүүсийн дийлэнх нь ямар нэг аялгатай ярьдаг. Зорилго нь аялгагүй болох биш, ойлгомжтой болох. Хэн нэгэн «аялгыг чинь бүрэн арилгана» гэж амлаж байвал болгоомжил.
Хугацаа хэрэгтэй. Олон жилийн ярианы зуршил хэдэн долоо хоногт шинэчлэгддэггүй. Богино хугацааны сургалтад бодитой хүлээлт бол: гол алдаануудаа таньж, засах аргаа эзэмшиж, хамгийн ноцтой 2–3 алдаагаа мэдэгдэхүйц багасгах. Үлдсэн нь өөрийн чинь үргэлжлүүлэх дадлага.
Хөтөлбөр бүрд бүтэц өөр. Дуудлагыг тусдаа хичээлээр ордог сургууль ч бий, 1:1 ярианы цагийн дотор нь засдаг сургууль ч бий. Аль хэлбэр нь өөрт чинь тохирохыг хэлний сургууль сонгох шалгуурууд-тайгаа хамт бодоорой.
Дуудлага бол «гоё сонсогдох» гоёл биш — ойлгомжийн асуудал. Ойлгомжтой болсон хүний яриаг хүмүүс дахин асуухаа больдог, дахин асуугдахаа больсон хүн ярихаас айхаа больдог. Аль сургуульд дуудлагын ямар хэлбэрийн сургалт байдгийг хамтрагч агентлагаас үнэ төлбөргүй тодруулж болно.